آهـــن از مـهـمتـریــن ریزمغذیهای لازم در همه سنین است و باتوجهبه فوایدش در سنین رشد معمولاً مکمل دارویی آن، بهصورت قطره، برای کودکان تجویز میشود؛ قطرهای که طعمی ناخوشایند دارد و به همین دلیل، بعضی بچهها از آن گریزاناند….
در این نوشته از سایت دکتر نجمه اخلاقی، متخصص اطفال اصفهان، به بررسی این سؤال که آیا قطره آهن دندان کودک را خراب میکند؟ میپردازیم.
میزان نیاز کودک به قطرهٔ آهن
در حدود همان زمانی که کودک خوردن مواد غذایی کمکی را شروع میکند. نیازش به آهن افزایش پیدا میکند. کودکان در ششماهگی به ۰/۲۷ میلیگرم روزانه و از هفت تا ۱۲ ماهگی به ۱۱ میلیگرم آهن نیاز دارد و در این مرحله، اهمیت زیادی دارد که کودک منبع خوبی از آهن داشته باشد. منابع خوب شامل گوشت قرمز پوره شده، سرلاک غنی شده با آهن، حبوبات پوره شده مثل عدس، لوبیاقرمز و لوبیاچیتی هستند.
همچنین اگر کودکتان غذاهای غنی از آهن نمیخورد، پزشکش ممکن است یک مکمل آهن را توصیه کند. کودکان زودرس نیز معمولاً به یک مکمل آهن نیاز دارند، چون کودکان زودرس ذخیرهٔ آهن کمتری دارند و به مکملها نیاز دارند. زیرا آنها در سهماههٔ آخر بارداری ذخیرهٔ آهن کافی از مادر دریافت نکردهاند. هرچه یک کودک زودرس، زودتر از موعد به دنیا بیاد و هرچه سرعت رشد او بیشتر باشد. زودتر به خوردن قطرهٔ آهن نیاز پیدا خواهد کرد.
اهمیت دریافت آهن برای کودکان
دریافت آهن کافی در کودکان اهمیت زیادی دارد، زیرا کمبود آهن میتواند باعث تأخیرهای جدی در رشد و تکامل کودک شود و عوارض بلند مدتی داشته باشد. اما عموماً، کودکان سالم و فول ترم در سهماههٔ آخر بارداری، بهاندازهای از مادرشان آهن دریافت میکنند که تا چهارماهگی به آهن نیازی نداشته باشند. وقتی کودک خوردن مواد غذایی کمکی و جامد را شروع میکند، یعنی معمولاً در چهارتا ششماهگی که ذخایر آهن شروع به کاهش میکنند. میتوانید با دادن سرلاک های غنی شده با آهن، پورهٔ گوشت گاو، قطره آهن و دیگر غذاهای غنی از آهن به او کمک کنید که این نیاز را تأمین کند.
اگر کودکتان با شیر مادر تغذیه میشود و در چهارماهگی هنوز مواد غذایی جامد نمیخورد. کارشناسان تغذیهٔ کودک توصیه میکنند که هر روز یک مکمل آهن ۱۱ میلیگرمی به او بدهید. دلیل این توصیه آن است که شیر مادر برخلاف شیرخشک حاوی آهن اندکی است و ذخایر آهن روبهکاهش کودک برای جبران کمبود آن کافی نخواهد بود. وقتی کودک خوردن غذاهای غنی از آهن را شروع میکند. احتمالاً دیگر نیازی به مکمل آهن نخواهد داشت. همچنین مهم است که تا یکسالگی به کودک شیر گاو ندهید، زیرا در جذب آهن توسط بدن اختلال ایجاد میکند. شیر گاو، آهن زیادی ندارد و ممکن است جایگزین غذاهای حاوی آهن شود. همچنین شیر گاو رودههای کودک را تحریک میکند و باعث ازدسترفتن آهستهٔ خون و در نتیجه آهن در مدفوع میشود.
بررسی آهن بدن کودک توسط پزشک
پزشک در مراقبت سلامت در ۱۲ ماهگی، سطح آهن بدن کودک را با یک آزمایش خون بررسی خواهد کرد. سطح آهن کودکان زودرس زودتر و در حدود ششماهگی بررسی میشود. اگر نتیجهٔ آزمایش کمبود آهن را نشان دهد، پزشک ممکن است افزایش سطح آهن با مواد غذایی یا با مکمل را توصیه کند. یک یا دو ماه بعد از آن، ممکن است یک آزمایش خون دیگر انجام شود. تا اطمینان حاصل شود سطح آهن به جایی که باید رسیده است. اما «فقط محض احتیاط» و چون کودک یکی از بستگانتان به کودکش قطره میدهد. به کودک خودتان قطره آهن ندهید، چون شرایط کودکان با یکدیگر فرق دارد و پژوهشها نشان داده که سطح آهنِ خیلی بالا بالقوه مضر است.
اگر نگران سطح آهن بدن کودکتان هستید با پزشک او صحبت کنید. او میتواند بهسادگی میزان هموگلوبین کودک را ارزیابی کند و در صورت نیاز میزان مناسب مکمل را تجویز کند. همچنین در مورد مکملهای آهن این را بدانید که اگر کودک مقدار زیادی از آنها را بخورد، میتواند باعث آسیب به کبدش شود؛ بنابراین، اگر کودک یا هر عضوی از خانوادهتان در هر زمانی به مکمل آهن نیاز دارند. اطمینان حاصل کنید که مکملها را در جایی دور از دسترس کودک نگه میدارید و دز توصیه شده توسط پزشک را رعایت میکنید.
قطره آهن و دندان کودک
قطره آهن هیچ تأثیری در ایجاد پوسیدگی دندانهای کودک ندارد و تنها باعث تغییر رنگ و سیاهشدن دندانها میشود. این مشکل را میتوان با رعایت اصول بهداشتی مانند تمیزکردن دندانهای شیرخوار با مسواک انگشتی یا پارچه نخی مرطوب، در انتهای دهان، پیشگیری کرد.
این متخصص اطفال بیان کرد که والدین نباید بابت سیاهشدن دندانهای کودک پس از مصرف قطره آهن نگران باشند. زیرا پس از اتمام دوره مصرف قطره، این سیاهی بهتدریج برطرف میشود. همچنین بهجای قطره آهن و مولتیویتامین، میتوان از قطره خارجی مولتیویتامین که شامل آهن و زینک است، استفاده کرد و آن را به شیرخوار داد.
محتشمی همچنین اشاره کرد که این قطرهها هم ممکن است باعث سیاهشدن دندانها شوند؛ بنابراین، بلافاصله پس از چکاندن قطره به دهان کودک، بهتر است از آب جوشیده سرد شده استفاده کرد و سپس با مسواک انگشتی، دندانهای کودک را تمیز نمود.
چرا این قطره باید مصرف شود؟
تأثیر قطره آهن | وظیفه اصلی گلبولهای قرمز خون، انتقال اکسیژن به بافتهای بدن است؛ زیرا سلولها برای زندهماندن و انجام فعالیت طبیعی خود نیاز به اکسیژن دارند. آهن در ساختمان برخی از آنزیمهای مهم نقش دارد؛ ولی بیشترین آهن بدن در هموگلوبین موجود در داخل گلبولهای قرمز ذخیره میشود که وظیفه آن حمل اکسیژن جذبشده از ریه به بافتهاست.
بنابراین، اولین عارضه کمبود آهن، کمخونی و به دنبال آن، انتقال ناکافی اکسیژن به بافتهای بدن و عوارض ناشی از آن مانند تنفس سریع برای جبران کمبود اکسیژن، رنگپریدگی، خستگی مفرط، کاهش ضریب فراگیری و ضریب هوشی، سردرد، ضعف سیستم ایمنی، اختلالهای رشدی و… خواهد بود.
روشهای پیشگیری از سیاهشدن دندان کودک با قطره آهن
متأسفانه، در کشور ما، اکثر نوزادان با کمخونی ناشی از فقر آهن، مواجه هستند. به همین دلیل است که مصرف قطرهٔ آهن برای نوزادان تجویز میشود. (معمولاً مصرف قطره آهن در نوزادان تا سن ۲ سالگی توصیه میشود.) در ادامه این مطلب از سایت دکتر نجمه اخلاقی دندانپزشک کودکان اصفهان پیشگیری از سیاهشدن دندان کودک با قطره آهن را مورد بررسی قرار میدهیم.
نوشیدنیهای اسیدی
هیچگاه نیم ساعت قبل و نیم ساعت بعد از مصرف قطرهٔ آهن، به کودک خود آبمیوههای اسیدی؛ “مثل: آب مرکبات و آب گوجهفرنگی” ندهید. (مصرف نوشیدنیهای اسیدی نیم ساعت بعد از مصرف قطره آهن بلامانع است.)
نوشیدن آب
نوشیدن آب خالص بلافاصله بعد از مصرف قطره آهن (برای نوزادان میتوانید به دو جرعه آب بسنده کنید.)
مسواکزدن
مسواکزدن دقیق قبل از مصرف قطرهٔ آهن. (این کار باعث جلوگیری از تجمع جرمهای قطره آهن روی پلاکهای میکروبی سطح دندان کودکان، میشود.) اگر دندانهای کودک تمیز و صیقلی باشند، قطرهٔ آهن مصرفی زودتر از حفرهٔ دهان به سمت معده منتقل میشود.
چکاندن قطره در حلق
قطرهٔ آهن را در حلق کودک بچکانید و از ریختن قطرهٔ آهن روی دندانهای کودک اجتناب نمایید. (بعد از بلع قطرهٔ آهن توسط کودک میتوانید دو جرعه آب یا نوشیدنیهای طبیعی غیر اسیدی (مانند: آبهندوانه) به وی بخورانید.)
ترکیبنکردن قطره
هرگز قطرهٔ آهن را با مادهٔ دیگر ترکیب نکنید. (به طور مثال هیچگاه برای سهولت در مصرف قطرهٔ آهن، آن را با نوشیدنیهای دیگر مخلوط نکنید.)
روشهای مذکور کمک شایانذکری برای بهحداقلرساندن جرم، رسوب ناشی از قطرهٔ آهن و همچنین کاهش پوسیدگی احتمالی زیر این رسوبات، میکنند. نشستن رنگدانههای قطرهٔ آهن روی دندان کودکان بدیهی است. ولی بااینحال میتوان با رعایت موارد فوقالذکر و توجه به بهداشت دهان و دندان کودکان، از شدت تیرگی و سیاهشدن دندان توسط قطرهٔ آهن، کاست.
نحوه دادن قطره آهن به کودک
گفتنی است قطره آهن چه بهصورت خالص باشد چه داخل قطرههای مولتیویتامینی باشد که به کودکان میدهیم، باعث تغییر رنگ دندان میشود و چیزی که مهم است تا مانع سیاهی دندان شود، این است که حتماً قطره آهن در حلق کودک ریخته شود. داخل دهان کودک بههیچعنوان نباید به قطره آهن آلوده شود. همچنین بعد از استفاده از قطره آهن ۲ جرعه آب به کودکان بدهید تا دهانشان کاملاً شسته شود. برای اینکه رسوب و سیاهی ناشی از قطره آهن روی دندانهای کودک کمتر شود، بهتر است که نیم ساعت قبل و نیم ساعت بعد از استفاده از قطره آهن، بههیچعنوان از مرکبات و آبمیوههایی که حاوی مواد اسیدی استفاده نشود.
درست است که آهن با ترکیب ویتامین c بهتر جذب میشود؛ اما تا نیم ساعت قبل و بعد از قطره آهن نباید ویتامین c مصرف شود.
چرا میگویند قطره آهن، دندانهای بچهها را سیاه میکند؟
چون قطره آهن حاوی یونی رنگی است که میتواند در بزاق حل شود و با رسوب و جذب سطحی روی دندان باعث ایجاد رنگ قهوهای یا سیاه در دندان شود.
خیلی از بچهها طعم این قطره را دوست ندارند. این قطره را چطور باید به کودک داد؟
بسیاری از کودکان طعم قطره آهن را دوست ندارند. برای حل این مشکل، توصیه میشود قطره آهن را به کمک قطرهچکان در قسمت عقبتر زبان کودک بچکانید. این کار باعث میشود قطره سریعتر بلعیده شود و کمتر با بزاق مخلوط گردد. پس از دادن قطره آهن، به کودک کمی آب بدهید تا محیط دهان کاملاً تمیز شود.
برای کودکان بزرگتر، میتوان قطره آهن را با آبمیوههایی مانند سیب یا پرتقال مخلوط کرده و با نی به او داد.
همچنین رعایت اصول بهداشت دهان نیز مهم است. پس از خوراندن قطره آهن، دندانهای کودک باید با گاز مرطوب تمیز شوند. در صورت تغییر رنگ دندانها، میتوان از خمیردندانهای مخصوص کودکان استفاده کرد، اما به دلیل عدم توانایی کودک در چرخاندن آب در دهان، خمیردندان باید توسط گاز مرطوب تمیز شود.
آیا این قطره باعث پوسیدگی دندانها هم میشود؟
نه! دلیل اصلی پوسیدگی دندان، باکتری است که پس از متابولیسم مواد قندی خاص، ترکیبات اسیدی تولید میکند که این ترکیبات بهتدریج باعث حلشدن ساختمان آهکی دندانها، نرمشدن قوام آن و تخریب نسج دندانها میشود.
قطره آهن نیز بهخودیخود باعث پوسیدگی نمیشود. شیرینکنندههای این قطرهها نیز از نوع سدیمساخارین است که میکروبهای پوسیدگیزا از آنها تغذیه نمیکنند.
بنابراین، این قطرهها باعث پوسیدگی نمیشوند مگر اینکه بهصورت ثانویه باعث تخلخل سطحی شده و جذب پلاک میکروبی را افزایش دهند که این امر میتواند با رعایت بهداشت دندانها کنترل شود.
اگر نوزاد قطره آهن را بالا آورد چهکار کنیم؟
متخصص اطفال توضیح داد که اگر کودک گاهی مولتیویتامین را بالا بیاورد، نیازی نیست بلافاصله دوباره به او شربت یا قطره بدهید. اما اگر کودک بههیچوجه قطره آهن را نخورد، باید ابتدا علت عدم تمایل او را پیدا کنید.
برخی مادران با این بهانه که “نمیشود و نمیخورد” از دادن قطره آهن به کودک خودداری میکنند. این رفتار منطقی نیست. مادران باید به هر طریقی که ممکن است، قطره آهن را به کودک بدهند، زیرا عدم دریافت بهموقع و مرتب آن، عوارض منفی به دنبال خواهد داشت.
بعد از دادن قطره آهن میتوان به کودک شیر داد؟
دکتر با تأکید بر اینکه نباید بلافاصله پس از خوراندن قطره آهن به کودک شیر داد، گفت:
این کار جذب آهن را به تأخیر میاندازد؛ کودکانی که قطره آهن به آنها داده نمیشود دچار کمخونیهای زودرس میشوند و این عارضه به بروز بیاشتهایی، بداخلاقی و اختلال رشد و در سنین بالاتر عدم تمرکز ریزش موی شدید منجر میشود.
سلب مسئولیت: اطلاعات ارائه شده در این مقاله توسط دکتر نجمه اخلاقی صرفاً به عنوان راهنمایی عمومی ارائه میشود و نباید به عنوان جایگزین مشاوره پزشکی تخصصی تلقی گردد. هر والد باید قبل از اتخاذ هرگونه تصمیم درمانی برای فرزند خود با پزشک معالج مشورت نماید. دکتر اخلاقی مسئولیتی در قبال استفاده یا عدم استفاده از اطلاعات این مقاله ندارد.
