مراقبت های لازم پس از دندانپزشکی تحت بیهوشی در کودکان

بعد از دندانپزشکی تحت بیهوشی چه اتفاقی برای کودک می‌افتد؟

پس از پایان درمان دندانپزشکی، کودک به بخش ریکاوری منتقل می‌شود تا بازگشت هوشیاری و وضعیت عمومی او تحت نظر تیم درمان بررسی شود.

ممکن است کودک پس از بیدار شدن:

• خواب‌آلود باشد؛
• کمی گیج یا بی‌قرار باشد؛
• گریه کند یا تحریک‌پذیر شود؛
• تعادل طبیعی نداشته باشد؛
• اشتهای کمتری داشته باشد؛
• دچار تهوع شود؛
• یا به دلیل لوله تنفسی، برای مدت کوتاهی احساس ناراحتی یا گلودرد داشته باشد.

این علائم معمولاً موقتی هستند. در دستورالعمل‌های AAPD و AAP، کودک باید پس از آرام‌بخشی یا بیهوشی تا رسیدن به سطح هوشیاری مناسب و معیارهای لازم برای ترخیص تحت مراقبت قرار گیرد و والدین نیز دستورهای مشخصی برای مراقبت در منزل دریافت کنند.

مراقبت از کودک در ساعات اول بعد از ترخیص

کودک بعد از بیهوشی چقدر باید بخوابد؟

خواب‌آلودگی بعد از بیهوشی شایع است و ممکن است کودک در چند ساعت اول بیشتر از معمول بخوابد.

خوابیدن کودک به‌خودی‌خود نگران‌کننده نیست؛ مسئله مهم، سطح هوشیاری اوست.

والدین باید:

• کودک را تنها نگذارند.
• وضعیت تنفس و حال عمومی او را زیر نظر داشته باشند.
• مطمئن شوند در صورت نیاز می‌توانند کودک را بیدار کنند.
• تا زمانی که کاملاً هوشیار و هماهنگ نشده، اجازه راه رفتن یا فعالیت مستقل به او ندهند.

اگر کودک به‌سختی بیدار می‌شود، پاسخ مناسبی نمی‌دهد یا وضعیت هوشیاری او برخلاف انتظار رو به کاهش است، باید فوراً با تیم درمان تماس بگیرید.

آیا می‌توان کودک را بعد از بیهوشی تنها گذاشت؟

خیر.

در ساعات اولیه پس از ترخیص، یک بزرگسال مسئول باید کنار کودک باشد و از او مراقبت کند.

به‌خصوص تا زمانی که اثر داروها کاملاً برطرف نشده است، کودک ممکن است:

• تعادل کافی نداشته باشد؛
• هنگام راه رفتن زمین بخورد؛
• متوجه آسیب‌های داخل دهان نشود؛
• یا به دلیل خواب‌آلودگی نتواند نیازهای خود را به‌درستی بیان کند.

به همین دلیل، مراقبت والدین در خانه بخش مهمی از روند بهبودی است.

کودک بعد از بیهوشی چه زمانی می‌تواند آب و غذا بخورد؟

این یکی از پرتکرارترین سؤال‌های والدین است.

شروع خوردن و آشامیدن باید بعد از هوشیاری کافی کودک و مطابق دستور مرکز درمانی انجام شود.

اگر در برگه ترخیص کودک شما دستور مشخصی برای زمان شروع خوردن و آشامیدن وجود دارد، همان دستور را اجرا کنید.

در صورت اجازه تیم درمان:

مرحله اول: مایعات

مایعات را ابتدا با مقدار کم و به‌آرامی شروع کنید.

گزینه‌های مناسب می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• آب
• مایعات شفاف
• مایعات خنک، در صورت تحمل کودک

از دادن حجم زیاد مایعات به‌صورت ناگهانی خودداری کنید؛ زیرا معده کودک ممکن است پس از بیهوشی حساس باشد.

مرحله دوم: غذاهای نرم

اگر کودک مایعات را بدون تهوع یا استفراغ تحمل کرد، می‌توان به‌تدریج غذاهای نرم و سبک را طبق دستور پزشک شروع کرد.

برای مثال:

• سوپ نرم
• پوره سیب‌زمینی
• ماست
• فرنی
• غذاهای نرم و قابل بلع

انجمن دندانپزشکی کودکان ایران نیز توصیه می‌کند تغذیه پس از درمان تحت بیهوشی یا آرام‌بخشی با مایعات شروع شده و سپس به‌تدریج غذاهای نرم اضافه شود.

چه غذاهایی را فعلاً ندهیم؟

در ساعات اولیه بهتر است از موارد زیر پرهیز شود:

• غذاهای بسیار داغ
• غذاهای بسیار سفت
• خوراکی‌های ترد و شکننده
• غذاهای سنگین و چرب
• خوراکی‌های چسبنده
• غذاهایی که نیاز به جویدن زیاد دارند

اگر کودک بعد از بیهوشی استفراغ کرد چه کنیم؟

تهوع و استفراغ می‌تواند پس از بیهوشی اتفاق بیفتد.

اگر کودک استفراغ کرد:

1. او را مجبور به خوردن غذا نکنید.
2. تغذیه را برای مدتی متوقف کنید.
3. پس از بهتر شدن تهوع، شروع مجدد مایعات را مطابق دستور تیم درمان و با مقدار کم انجام دهید.
4. اگر استفراغ تکرار شد یا کودک نتوانست مایعات را نگه دارد، با مرکز درمانی تماس بگیرید.

استفراغ مکرر همراه با بی‌حالی شدید، مشکل تنفسی یا کاهش سطح هوشیاری، نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

مراقبت از لب، گونه و زبان کودک بعد از بیهوشی

یکی از نکاتی که والدین گاهی فراموش می‌کنند، بی‌حسی موضعی است.

حتی اگر کودک تحت بیهوشی عمومی درمان شده باشد، ممکن است دندانپزشک برای کنترل درد از بی‌حسی موضعی نیز استفاده کرده باشد.

در این شرایط، لب، گونه یا زبان کودک ممکن است برای چند ساعت بی‌حس باشد.

کودک ممکن است به دلیل بی‌حسی، لب یا گونه خود را گاز بگیرد بدون اینکه متوجه آسیب شود.

بنابراین:

• تا بازگشت حس کامل، مراقب کودک باشید.
• اجازه ندهید لب یا گونه خود را بجود.
• کودک را از دستکاری محل بی‌حسی با انگشت یا زبان منع کنید.
• در صورت مشاهده زخم ناشی از گاز گرفتن، با دندانپزشک کودک تماس بگیرید.

AAPD نیز آسیب خودایجادشده به بافت نرم در اثر بی‌حسی موضعی را به‌عنوان یکی از عوارض احتمالی در کودکان مطرح می‌کند.

درد دندان کودک بعد از بیهوشی چقدر طول می‌کشد؟

میزان درد بعد از درمان به نوع درمان انجام‌شده بستگی دارد.

کودکی که فقط ترمیم دندان داشته است ممکن است ناراحتی بسیار کمی داشته باشد، در حالی که پس از کشیدن دندان یا برخی درمان‌های عمیق‌تر، مقداری درد و حساسیت طبیعی است.

برای کنترل درد:

• داروی تجویزشده را دقیقاً طبق دستور دندانپزشک بدهید.
• دوز دارو را خودسرانه افزایش ندهید.
• داروی بزرگسالان را بدون دستور پزشک به کودک ندهید.
• اگر پزشک برای کودک برنامه مشخصی برای مصرف مسکن تعیین کرده است، همان برنامه را رعایت کنید.

استامینوفن و داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی از گزینه‌های اصلی کنترل درد حاد در کودکان هستند، اما انتخاب دارو و مقدار مصرف باید بر اساس شرایط و وزن کودک و دستور پزشک انجام شود.

آیا بهتر است صبر کنیم تا کودک درد بگیرد و بعد مسکن بدهیم؟

این موضوع به نوع درمان و دستور پزشک بستگی دارد.

در برخی درمان‌ها، دندانپزشک ممکن است توصیه کند داروی مسکن طبق برنامه مشخص، پیش از شدت گرفتن درد مصرف شود. بنابراین دستور اختصاصی پزشک کودک را در اولویت قرار دهید و منتظر شدید شدن درد نمانید اگر برای مصرف پیشگیرانه دارو دستور داده شده است.

ورم صورت کودک بعد از دندانپزشکی تحت بیهوشی

اگر برای کودک درمان جراحی، کشیدن دندان یا درمانی انجام شده باشد که احتمال تورم دارد، ممکن است مقداری ورم ایجاد شود.

در صورت توصیه پزشک، می‌توان در ساعات اولیه از کمپرس سرد پیچیده‌شده در پارچه روی صورت استفاده کرد.

کمپرس سرد نباید مستقیماً روی پوست قرار گیرد.

مدت و تعداد دفعات کمپرس سرد باید مطابق دستور دندانپزشک باشد؛ به‌خصوص اگر برای کودک جراحی خاصی انجام شده است.

اگر ورم شدید است، به‌سرعت افزایش پیدا می‌کند یا همراه با تب، مشکل بلع یا تنفس است، باید کودک توسط پزشک ارزیابی شود.

خونریزی بعد از کشیدن دندان کودک

اگر در جریان درمان، دندان کودک کشیده شده باشد، مقدار کمی خونابه در ساعات اولیه ممکن است دیده شود.

برای کنترل خونریزی:

• دستور دندانپزشک را درباره گاز استریل دقیقاً اجرا کنید.
• کودک نباید گاز را مدام جابه‌جا کند.
• از تف کردن مکرر خودداری کنید.
• دهان را به‌شدت شست‌وشو ندهید.
• کودک محل کشیدن دندان را با زبان یا انگشت دستکاری نکند.

پس از کشیدن دندان، در صورت خونریزی قابل توجه یا خونریزی‌ای که با اقدامات توصیه‌شده کنترل نمی‌شود، با دندانپزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید.

مسواک زدن بعد از دندانپزشکی تحت بیهوشی

والدین معمولاً می‌پرسند:

«از چه زمانی می‌توانم دندان‌های کودک را مسواک بزنم؟»

پاسخ به نوع درمان بستگی دارد.

در بسیاری از درمان‌های معمول، رعایت بهداشت دهان باید از سر گرفته شود؛ اما اگر کشیدن دندان، جراحی یا درمان خاصی انجام شده است، دستور اختصاصی دندانپزشک را دنبال کنید.

هنگام مسواک زدن:

• با ملایمت عمل کنید.
• محل درمان را دستکاری نکنید.
• اطراف روکش‌ها را به‌خوبی تمیز کنید.
• در صورت کشیدن دندان، از شست‌وشوی شدید یا تف کردن مکرر خودداری کنید.

هدف این است که دهان تمیز بماند، بدون اینکه به محل درمان یا لخته خون آسیب وارد شود.

مراقبت از روکش دندان کودک بعد از بیهوشی

در بسیاری از درمان‌های گسترده دندانپزشکی کودکان، ممکن است برای دندان‌های شیری آسیب‌دیده روکش قرار داده شود.

پس از قرار دادن روکش:

• کودک نباید آن را با انگشت یا زبان دستکاری کند.
• از خوراکی‌های بسیار سفت و چسبنده پرهیز کنید.
• بهداشت اطراف روکش را جدی بگیرید.
• دندان‌ها را طبق دستور دندانپزشک مسواک بزنید.

غذاهای رشته‌ای یا فیبری مانند تکه‌های بزرگ گوشت نیز ممکن است بین دندان‌ها و اطراف روکش گیر کنند؛ بنابراین در روزهای اول بهتر است غذاها نرم و به اندازه مناسب خرد یا چرخ شوند.

اگر روکش دندان کودک لق شد چه کنیم؟

اگر روکش:

• لق شد،
• شکست،
• از دندان جدا شد،
• یا کودک احساس درد یا ناراحتی غیرطبیعی داشت،

آن را خودسرانه در جای خود فشار ندهید و با دندانپزشک کودک تماس بگیرید.

بعد از بیهوشی کودک چه فعالیت‌هایی ممنوع است؟

در ساعات اولیه، کودک ممکن است هنوز خواب‌آلود یا ناهماهنگ باشد.

بنابراین تا بازگشت کامل هوشیاری و تعادل:

• دوچرخه‌سواری ممنوع است.
• بازی‌های پربرخورد مناسب نیست.
• دویدن و فعالیت شدید انجام نشود.
• کودک نباید از پله‌ها به‌تنهایی استفاده کند.
• کودک نباید با وسایل تیز بازی کند.
• کودک نباید بدون نظارت بزرگسال در محیط‌های پرخطر قرار بگیرد.

بازگشت به فعالیت عادی باید بر اساس حال عمومی کودک و دستور تیم درمان باشد.

آیا کودک بعد از بیهوشی می‌تواند به مدرسه یا مهدکودک برود؟

بهتر است کودک روز بعد از درمان در خانه استراحت کند، مگر اینکه تیم درمان دستور دیگری داده باشد.

حتی اگر کودک ظاهراً حال خوبی داشته باشد، ممکن است هنوز خستگی یا اثرات باقی‌مانده داروها وجود داشته باشد.

کودک زمانی باید به فعالیت عادی برگردد که:

• هوشیاری طبیعی داشته باشد؛
• تعادل او برگشته باشد؛
• بتواند مایعات و غذای مناسب را تحمل کند؛
• درد قابل کنترل باشد؛
• و محدودیت خاصی از طرف دندانپزشک یا متخصص بیهوشی نداشته باشد.

مراقبت بعد از عصب‌کشی و روکش دندان شیری تحت بیهوشی

اگر درمان کودک شامل عصب‌کشی/درمان پالپ و روکش دندان شیری بوده است، مراقبت‌های زیر اهمیت بیشتری دارند:

• بهداشت دهان را طبق دستور دندانپزشک ادامه دهید.
• اطراف روکش را تمیز نگه دارید.
• کودک روکش را با زبان یا انگشت دستکاری نکند.
• غذاهای بسیار سفت و چسبنده را محدود کنید.
• داروهای تجویزشده را طبق دستور مصرف کنید.
• در صورت درد، تورم، تب یا لق شدن روکش با دندانپزشک تماس بگیرید.

آیا بعد از دندانپزشکی تحت بیهوشی آنتی‌بیوتیک لازم است؟

خیر، آنتی‌بیوتیک برای همه کودکان بعد از دندانپزشکی تحت بیهوشی لازم نیست.

تجویز آنتی‌بیوتیک به نوع درمان، وجود عفونت، شرایط پزشکی کودک و تشخیص دندانپزشک بستگی دارد.

بنابراین:

هرگز آنتی‌بیوتیک را به‌صورت خودسرانه شروع نکنید و اگر دارویی برای کودک تجویز شده است، دقیقاً مطابق نسخه مصرف کنید.

کودک بعد از بیهوشی چه زمانی کاملاً به حالت عادی برمی‌گردد؟

زمان بهبودی در کودکان مختلف یکسان نیست.

نوع بیهوشی، داروهای استفاده‌شده، سن کودک، مدت درمان و نوع درمان دندانپزشکی می‌توانند بر روند بازگشت کودک به وضعیت معمول تأثیر بگذارند.

ممکن است کودک در ساعات اول خواب‌آلود باشد و سپس به‌تدریج هوشیارتر و فعال‌تر شود.

اگر به جای بهتر شدن، وضعیت کودک رو به بدتر شدن باشد، باید موضوع را جدی گرفت.

علائم طبیعی بعد از بیهوشی دندانپزشکی کودک

بعضی علائم در ساعات اولیه می‌توانند موقتی و قابل انتظار باشند، از جمله:

• خواب‌آلودگی
• کمی گیجی
• بی‌قراری یا گریه
• کاهش اشتها
• تهوع خفیف
• کمی ناراحتی یا درد متناسب با نوع درمان
• گلودرد خفیف پس از استفاده از وسیله کمک‌کننده به راه هوایی

اما شدت و مدت این علائم مهم است.

هر علامتی که شدید باشد، رو به بدتر شدن باشد یا با وضعیت معمول کودک تفاوت قابل توجهی داشته باشد، باید با تیم درمان مطرح شود.

چه علائمی بعد از بیهوشی خطرناک است؟

در موارد زیر، با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید و در صورت وجود علائم شدید، برای ارزیابی فوری پزشکی اقدام کنید:

علائم مربوط به هوشیاری

• کودک به‌سختی بیدار می‌شود.
• پاسخ مناسب نمی‌دهد.
• سطح هوشیاری او غیرطبیعی است.

علائم تنفسی

• تنفس دشوار یا غیرعادی
• کبودی لب‌ها یا صورت
• وقفه یا مشکل واضح در تنفس

علائم گوارشی

• استفراغ مکرر
• ناتوانی در نگه داشتن مایعات
• علائم کم‌آبی

علائم مربوط به دهان و دندان

• خونریزی قابل توجه یا مداوم
• تورم شدید یا رو به افزایش
• درد شدید و کنترل‌نشده

وضعیت عمومی

• تب یا بدحال شدن واضح کودک
• هر علامتی که با توصیه‌های ترخیص سازگار نیست و والدین را نگران کرده است.

برنامه مراقبت از کودک در ۲۴ ساعت اول

بلافاصله پس از رسیدن به خانه

اولویت: استراحت و نظارت

• کودک را تنها نگذارید.
• اجازه فعالیت شدید ندهید.
• وضعیت هوشیاری و تنفس را تحت نظر داشته باشید.
• خوردن و آشامیدن را طبق دستور مرکز درمانی شروع کنید.

چند ساعت بعد

اولویت: مایعات و کنترل درد

• در صورت اجازه پزشک، مایعات را با حجم کم شروع کنید.
• داروهای تجویزشده را طبق برنامه بدهید.
• مراقب بی‌حسی لب و گونه باشید.
• در صورت توصیه پزشک، کمپرس سرد استفاده کنید.

ادامه روز

اولویت: غذای مناسب و استراحت

• در صورت تحمل مایعات، غذاهای نرم و سبک بدهید.
• از غذاهای بسیار داغ و سفت پرهیز کنید.
• کودک فعالیت شدید نداشته باشد.
• بهداشت دهان را طبق دستور دندانپزشک رعایت کنید.

روز بعد

اگر حال عمومی کودک مناسب است:

• تغذیه به‌تدریج به حالت معمول نزدیک می‌شود.
• بهداشت دهان ادامه پیدا می‌کند.
• کودک همچنان باید از فعالیت‌های شدید اجتناب کند.
• درباره بازگشت به مهدکودک یا مدرسه طبق توصیه تیم درمان تصمیم بگیرید.

چک‌لیست والدین بعد از بیهوشی دندانپزشکی کودک

در چند ساعت اول

☐ کودک تنها نباشد.
☐ سطح هوشیاری و تنفس تحت نظر باشد.
☐ فعالیت فیزیکی نداشته باشد.
☐ خوردن و آشامیدن طبق دستور ترخیص باشد.
☐ داروهای تجویزی طبق دستور مصرف شوند.
☐ مراقب گاز گرفتن لب و گونه باشید.

مراقبت از دهان

☐ مسواک طبق دستور دندانپزشک انجام شود.
☐ محل درمان دستکاری نشود.
☐ در صورت کشیدن دندان، از تف کردن و شست‌وشوی شدید خودداری شود.
☐ روکش‌ها تمیز نگه داشته شوند.

در صورت مشاهده علائم هشدار

☐ مشکل تنفسی
☐ کاهش غیرطبیعی هوشیاری
☐ استفراغ مکرر
☐ خونریزی قابل توجه
☐ تورم شدید یا رو به افزایش
☐ درد شدید و کنترل‌نشده

با مرکز درمانی تماس بگیرید.

سخن پایانی دکتر نجمه اخلاقی

دیدن خواب‌آلودگی، بی‌قراری یا بی‌اشتهایی کودک بعد از دندانپزشکی تحت بیهوشی ممکن است برای والدین نگران‌کننده باشد؛ اما بسیاری از این علائم در ساعات اولیه موقتی هستند.

آنچه اهمیت دارد این است که والدین بدانند چه چیزی طبیعی است، چه مراقبت‌هایی باید در خانه انجام شود و چه زمانی لازم است با پزشک تماس بگیرند.

با رعایت دستورهای ترخیص، مراقبت از دهان، کنترل مناسب درد، تغذیه مرحله‌ای، جلوگیری از فعالیت‌های پرخطر و پیگیری‌های بعدی، می‌توان دوران بعد از درمان را برای کودک راحت‌تر و ایمن‌تر کرد.